Benedykt
GRZYMKOWSKI TChr *
Mówiąc
o jakiejkolwiek ludzkiej działalności, o postępie i rozwoju
cywilizacyjnym jakiegokolwiek narodu czy społeczeństwa, bardzo
często używa się wyrażenia jak przestrzeń i związane z nią połączenia
słowne planowanie przestrzenne, wizja przestrzenna, czasoprzestrzeń
oraz inne wyrażenia jak miejsce,
obszar. W granicach właśnie tych wyrażeń dokonują
się przeobrażenia kształtujące pod każdym
względem grupy społeczne i narodowe. Rozpoznajemy w tej przestrzeni
wszelkie zjawiska fizyczne, społeczne, kulturowe, dokonujące się
również w czasie jak i miejscu, które możemy określić, jako
swoisty rozmiar przestrzeni. Właśnie miejsce stanowi o geograficznym
położeniu jakiegoś konglomeratu, którego możemy nazwać
państwem, ze swoimi określonymi granicami i swoją strukturą
społeczno-gospodarczą. I wszystko to, co się w tych granicach
dzieje, jest własnością, dobrem tej grupy, która tę
przestrzeń, to miejsce zamieszkuje.
Przestrzeń Polski
Geograficznie
przestrzeń Polski się zmieniała. Nie można jej
identyfikować z jakimikolwiek granicami w poszczególnych okresach jej
istnienia. Nie można jej również odnieść do
współczesnych granic państwa polskiego. Przestrzeń Polski, to przestrzeń całego Narodu
Polskiego, a nie tylko społeczeństwa polskiego mieszkającego
w granicach obecnego państwa polskiego. I ta przestrzeń
kształtowała się przez wieki i tysiąclecia od
przyjęcia chrześcijaństwa po nasze czasy. Losy poprzednich
pokoleń splatają się z naszym pokoleniem, tworząc
nierozerwalną całość. I w całokształt tych losów
wchodzi to wszystko, co działo się na przestrzeni tego narodu: jego
radości, smutki i cierpienia, tak dawnych jak i obecnych pokoleń, „zdrad,
zaborów, wywózek, ale również patriotyzmu, wytrwałości,
męstwa i godności; serwilizmu, sprzedajności, ale i bohaterstwa
w boju i hartu ducha; gwałtów, zbrodni i grabieży, ale i sukcesów, i
osiągnięć; porażek, klęsk, upadków, ale i
zwycięstw, triumfów, chwały a przede wszystkim wiary i nadziei”.
Przestrzeń
Polski tak rozumiana jest określoną wartością,
wypracowaną przez cały naród polski. I tak rozumiana powinna
stanowić przedmiot umiłowania, miłość Ojczyzny,
przedmiot nie tylko wspomnień, ale tęsknoty, marzeń i
zawierzenia. Taka przestrzeń powinna kojarzyć się nie tylko z
historią, ale i z całym dziedzictwem kulturowym Narodu Polskiego.
Dziedzictwo
kulturowe Narodu Polskiego
Papież Jan
Paweł II, przemawiając w siedzibie ONZ w UNESCO powiedział te
znamienne zdania, skierowane do przedstawicieli kultury:
Człowiek
żyje prawdziwie ludzkim życiem dzięki kulturze. Jego życie
jest kulturą również i w tym znaczeniu, że poprzez nią
człowiek odznacza i odróżnia się od całej reszty
istnień wchodzących w skład widzialnego świata:
człowiek nie może obejść się bez kultury…Naród polski
zachował pośród rozbiorów i okupacji własną
suwerenność(…) w oparciu o własną kulturę, która
okazała się w tym w tym wypadku potęgą większą od
tamtych potęg.
Natomiast na Wzgórzu
Lecha w Gnieźnie, w spotkaniu z młodzieżą w 1979 roku, Jan
Paweł II powiedział:
Człowiek
jest członkiem swojego narodu, uczestnicząc w dziedzictwie jego
kultury. To jest olbrzymie dziedzictwo, które zaczyna się od pierwszych
słów wypowiadanych przez dziecko za matką, za rodzicami i potem ten
cały proces wychowawczy: dom, szkoła, kościół…Naród,
któremu odbierano jego polityczną niepodległość w sposób
czasem brutalny, gwałtowny, pozostał sobą przez swoją
kulturę i to każdy z nas, a ja w sposób szczególny, nosimy w sobie to
dziedzictwo. To nam przekazują nasze matki, nasi ojcowie, to nam
przekazuje nasza szkoła. To dziedzictwo jest chrześcijańskie,
jest, więc zakorzenione również w Kościele, w tysiącleciu
chrześcijaństwa polskiego… (…) Nie pozwólmy sobie wyrwać tych
korzeni, jakie Boża Mądrość zapuściła w naszych
dziejach i w naszych duszach. Nie pozwólmy zagubić dziedzictwa, na którym
spoczął znak wiecznego zbawienia.
Dochodzimy do
zasadniczego stwierdzenia, że kultura tworzy osobowość
ludzką, jest wartością całego narodu i konsekwentnie
również całej ludzkości. O zachowanie tej wartości
należy walczyć i nie szczędzić wysiłków do jej
utwierdzenia. Wobec niebezpieczeństw, jakie niesie współczesny
subiektywizm i relatywizm wspólny wysiłek całego Narodu w zachowaniu
dziedzictwa kulturowego jest niezbędny. To dziedzictwo jest dziedzictwem
przestrzeni polskiej i jest wyznacznikiem tożsamości kulturowej
Polski i Polaków, jest dobrem wspólnym Polaków w kraju i zagranicą.
Emigracja polska nie
stanowi odrębnego kręgu, który tworzy dla siebie. Jakakolwiek
twórczość kulturalna czy cywilizacyjna wchodzi do dziedzictwa
kulturowego narodu polskiego. Dlatego mówimy o kulturze narodowej polskiej,
także w odniesieniu do twórczości Polaków czy ich potomków
obojętnie w jakiej przestrzeni geograficznej żyją. Polski emigrant może porzucić
własny system społeczny, z którym nie musi się
utożsamiać, ale zabiera ze sobą swoją kulturę i nadal
nią żyje i ją rozwija. Jeżeli jego twórczość
wywodzi się z polskich korzeni, to na pewno jest wkładem do polskiego
dziedzictwa kulturowego. Gdyby tak nie było, jak bardzo byłaby uboga
nasza literatura! Największy jej rozkwit przypada właśnie na
okres jej dziejów, gdzie na mapie świata nie było Polski. To
właśnie w tym okresie tworzyli nasi wieszcze narodowi: Adam Mickiewicz,
Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński, a w okresie romantyzmu i
pozytywizmu czy realizmu spotykamy tak wielkich pisarzy jak: biskup Ignacy
Krasicki, Bolesław Prus (Juliusz Głowacki), Kornel Ujejski, Henryk
Sienkiewicz, Cyprian Norwid, Maria Konopnicka, Maria Orzeszkowa,
Władysław Reymont, Stefan Żeromski, Stanisław Wyspiański
i wielu, wielu innych. W większości wypadków ci poeci,
powieściopisarze, tworzyli swoje dzieła na emigracji i
podkreślali wielką rolę kultury polskiej, literatury, nauki dla
zachowania tożsamości polskiej i narodowej. Właśnie na
emigracji literatura dramatyczna, która tak bardzo kształtowała polską
duszę, dając jej moc i siłę przetrwania, doszła do
szczytu swojego rozwoju. Tymi właśnie dziełami pisanymi
na emigracji, wzbogacone zostało narodowe dziedzictwo.
A twórczość
współczesnych nam czasów na emigracji nie odbiega od tych samych zasad. Widzimy
ją w dziełach czy wspomnieniach wielkich pisarzy jak: Gustaw
Herling-Grudziński, Jan Czacki, Witold Gombrowicz, Czesław
Miłosz – laureat Nagrody Nobla i inni znani, światowej sławy
pisarze.
Brazylia
Witryna literacka,
która została zorganizowana przez „Braspol” i Konsulat Generalny RP w
Kurytybie na przełomie listopad i grudnia 2007, przybliżyła nam
dorobek pisarski dużej grupy Polaków i Brazylijczyków polskiego
pochodzenia. W atmosferze wzniosłej powagi i godności przedstawiono
wiele referatów odnoszących się do piśmiennictwa, którego
źródłem są polskie korzenie. Podziwialiśmy bogactwo
pomysłów i treści zawartych w przedstawionych referatach. Oficyna
była dowodem, że po 138 latach obecności Polaków w Brazylii,
istnieje żywe zainteresowanie piśmiennictwem, które swoje źródło
znajduje w polskich korzeniach. Dowodem tego były tytuły
przedstawionych prac jak: „Fenomen literatury polonijnej” prof. Mariana Kawki,
„Znaczenie literatury polskiej i jej przekłady na język portugalski”
prof. Henryka Siewierskiego, w referacie inauguracyjnym, otwierając
Warsztaty Literackie, ks. dr Zdzisław Malczewski TChr określił
miejsce polonijnego piśmiennictwa w kontekście polskiej literatury.
Witrynę
literacką zaszczycił swoją obecnością
Przełożony Generalny Towarzystwa Chrystusowego ks. Tomasz Sielicki
TChr, który w swoim wystąpieniu wyraził zadowolenie, że
dzięki temu mógł lepiej zrozumieć brazylijskich Polonusów, ich
pracę i aspiracje.
Poprzez referaty,
dyskusje, oraz różne wypowiedzi, można było jeszcze raz
stwierdzić, że wkład do kulturalnego dziedzictwa narodowego, nie
jest obcy pisarzom polonijnym w Brazylii i że treść papieskich
odniesień pozostaje zawsze żywa.
Dziedzictwo
ogólnoludzkie
„W izolacji kultura więdnie
i ginie” stwierdza Deklaracja Meksykańska. W swojej większości
do dziedzictwa narodowego, naród zapożycza wiele elementów innych kultur i
na różne sposoby je przetwarza, wkomponowując we własną
kulturę. Własna tożsamość kulturowa winna
pozostać w ciągłym kontakcie z innymi kulturami. Tak też
się dzieje z twórczością kulturalną polskiej etnii w
Brazylii. Swoją twórczością ubogaca narodowe dziedzictwo
Brazylii.
Tworząc
własną kulturę, naród musi być świadomy, że dokłada
swoją cząstkę do powszechnego dziedzictwa kulturowego całej
ludzkości. Zatem odpowiedzialność w tworzeniu obrazu ludzkości
rośnie w miarę jej postępu cywilizacyjnego. Kultura więc
rzeźbi współczesnego człowieka i społeczeństwo, do
którego należy.
Literatura:
Jan
Paweł II: Homilie i przemówienia, orędzia, Pax, Warszawa 1984
Wartości
w Kulturze Polskiej. Dzieło zbiorowe pod redakcją Leona Dyczewskiego, Lublin
1933
Archiwum autora. „Przestrzeń Polski, jako dziedzictwo
kulturowe Narodu Polskiego”. Referat
wygłoszony 18 września 2007 r. przez prof. dr hab. inż. Janusza
Lecha Siemińskiego na III Kongresie „Światowej Integracji i
Współpracy z Polonią” w Akademii Polonijnej w Częstochowie.