Jerzy Mazurk, Márcio de Oliveira, Tadeu Vilani i Thaís Janaina Wenczenowicz

Polacy pod Krzyżem Południa. Os poloneses sob o Cruzeiro do Sul,

Seria „Biblioteka Iberyjska”,

Instytut Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich, Uniwersytet Warszawski oraz Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego,

Warszawa 2009

Tadeusz PALECZNY

Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Biorąc do ręki książkę wydaną – jako kolejny tom serii „Biblioteka Iberyjska” – nie sposób oprzeć się wrażeniu, że po tylu latach luki na rynku wydawniczym, braku publikacji na temat losów Polaków i Brazylijczyków polskiego pochodzenia tej jakości, nie tylko edycyjnej, ale i naukowej, dwa ośrodki warszawskie postanowiły ją zapełnić, i to z bardzo dobrym skutkiem. Recenzowana praca, kolejna po wydanej niedawno w tej samej serii książce ks. dr Zdzisława Malczewskiego Ślady polskie w Brazylii. Marcas da presença polonesa no Brasil, należy do kategorii prac rzadkich ze względu na walory poznawcze, oczekiwanych i potrzebnych nie dla specjalistów w zakresie studiów latynoamerykańskich i polonijnych, ale także dla zwykłego czytelnika. Książka cechuje się bowiem wieloma walorami, w tym wcale nie do najmniej ważnych należą jej bogata, kolorowa szata graficzna, uroda i estetyka fotografii, mapek i ilustracji, troska o staranne prezentowanie źródeł oraz zawartych w niej materiałów. Trudno zarazem jednoznacznie określić charakter tej dwujęzycznej, wydanej w języku polskim i portugalskim (czytaj brazylijskim) pracy. Trudność ta nie obniża bynajmniej wartości książki, lecz ją podnosi. Ze względu na przejrzystość i przystępność treści książki, leksykalno-albumowy w pewnym sensie tok narracji, można ją zaliczyć do prac popularno-naukowych. Jedną z integralnych, określających charakter tej publikacji części jest rozdział Tadeu Vilaniego, zawierający pomiędzy stronami 145-225 fotografie wykonane przez autora, Brazylijczyka włosko-polskiego pochodzenia wywodzącego się ze stanu Rio Grande do Sul. Nadmienić należy, że w tym najbardziej wysuniętym na południe stanie Brazylii mieszczą się liczne i ważne ze względu na losy polskości w tym kraju lokalne społeczności polonijne. Ponadto wielu Brazylijczyków w tym rejonie, o czym świadczy także biografia Tadeu Vilaniego, posiada złożone, wielokrotne pochodzenie etniczne. Z uwagi na bogate materiały źródłowe, warsztat naukowy, widoczną poprzez przypisy obszerną bibliografię, mamy do czynienia z pracą naukową, oryginalnym studium monograficznym poświęconym polskiej grupie etnicznej w Brazylii.

Książka została stworzona, bo nie tylko napisana, przez czterech autorów, jednego Polaka i trzech Brazylijczyków. Stworzona, ponieważ jej układ graficzny, tok narracyjny, dwujęzyczna treść, zostały wymyślone i zrealizowane w książce, która liczy bodaj więcej materiału ilustracyjnego, niż tekstu. Albo raczej po równo. Tekst i ilustracje są doskonale ze sobą zintegrowane, stanowiąc majstersztyk nie tylko sztuki wydawniczej, ale także, co istotniejsze, dojrzałe kompendium wiedzy mające walory oryginalności i dzieła sztuki. Jak można wnosić z tekstu wstępu do książki, jej inicjatorem, kierownikiem zespołu autorskiego, osobą, która nadała książce ostateczny kształt jest dr Jerzy Mazurek, inspirator nie tylko tego przedsięwzięcia wydawniczego, ale całej serii „Biblioteka Iberyjska” której jest wydawcą i redaktorem. Książka powstała dzięki współpracy pomiędzy Instytutem Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego i Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego z Instytutem Filozofii i Nauk Humanistycznych Uniwersytetu w Passo Fundo w Brazylii.

Układ treściowy i cała różnorodna, bogata zawartość recenzowanej pracy opiera się na czterech częściach, każda innego autorstwa. Książkę otwiera wstęp Jerzego Mazurka, po którym następuje najobszerniejsza część pracy jego autorstwa, zatytułowana Obecność polska w Brazylii (Presença polonesa no Brasil) licząca wraz z bibliografią 53 strony. Rozdział ten stanowi rodzaj historycznej panoramy obecności polskich imigrantów w Brazylii. Jest to samodzielne studium, ukazujące genezę i przebieg polskiej imigracji do Brazylii, jak również losy polskiej diaspory, w tym także wybitnych jej współczesnych przedstawicieli w tym kraju. Napisana przez historyka, okraszona licznymi ilustracjami, materiałami źródłowymi oraz przypisami historia imigracji polskiej w Brazylii nie jest kolejnym sprawozdaniem z lektury nielicznych prac na ten temat. Autor wykorzystuje w tekście własną wiedzę i źródła jeszcze nie opisane, zwłaszcza w odniesieniu do ostatniej fazy rozwoju polskiej diaspory w Brazylii, po przerwaniu napływu polskich imigrantów do tego kraju. Unikatowy jest też sposób prezentacji historii, losów i znaczenia tej diaspory poprzez pryzmat biografii najwybitniejszych, wnoszących wkład do brazylijskiej kultury, także żyjących do tej pory jej przedstawicieli. Wkład polskich intelektualistów w rozwój kultury brazylijskiej, artystów, uczonych i pisarzy jest mało znany. Tekst Jerzego Mazurka uwzględnia również te wymiar aktywności polonijnej, indywidualnej, personalnej, poprzez charakterystykę twórców takich jak Frans Krajcberg, Zbigniew Ziembiński, Tomasz Łychowski czy Paulo Lemiński.

Rozdział drugi, napisany przez Márcio de Oliveirę, zatytułowany jest Zasięg i znaczenie imigracji polskiej do Parany w południowej Brazylii (Dimensões da imigração polonesa ao Paraná ao Brasil meridional 1871-1914 i liczy 40 stron. Autor jest urodzonym w Rio de Janeiro antropologiem kulturowym i socjologiem, obecnie jest profesorem na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Federalnego w Paranie. Parana, Santa Catarina i Rio Grande do Sul to stany w południowej Brazylii, w których mieszka zdecydowana większość, może nawet 90% Brazylijczyków polskiego pochodzenia. Historia osadnictwa polskiego w poszczególnych stanach była niemal niepodejmowana w polskiej literaturze przedmiotu. Historię osadnictwa polskiego w Paranie, opisy przebiegu migracji, rozwoju polskiej diaspory w tym stanie, jej roli i znaczenia w życiu społecznym, gospodarczym i kulturalnym, podejmował w Brazylii wybitny historyk polskiego pochodzenia Rui Wachowicz. Nazwisko tego historyka, jak również jego prace znane są bardzo nielicznym specjalistom problematyki latynoamerykańskiej w Polsce. Tekst Márcio de Oliveiry jest kontynuacją studiów i badań prowadzonych przez jego poprzednika, Ruia Wachowicza. Jest również tekstem naukowym, opartym na porugalskojęzycznej bibliografii i brazylijskich materiałach źródłowych. Z lektury tego teksu wyłania się obraz najliczniejszej, najbardziej znaczącej z punktu widzenia losów polskiej diaspory jak i Brazylii, masowej migracji z czasów „gorączki brazylijskiej” w okresie lat 1871-1914. Jest to kolejne syntetyczne, przejrzyste studium historyczne poświęcone losom polskich imigrantów w stanie Parana, uważanym za rejon największych i najważniejszych skupisk polonijnych w Brazylii.

Autorka kolejnej części książki, Thaís Janaina Wenczenowicz, jest historykiem. Ukończyła studia na Uniwersytecie w Passo Fundo, natomiast doktorat uzyskała na Uniwersytecie Katolickim w Rio Grande do Sul. Obecnie jest ona profesorem na Uniwersytecie w stanie Santa Catarina. Posiada jak wszyscy brazylijscy autorzy tomu polskie korzenie, o czym świadczy nie tylko jej nazwisko, ale także zainteresowania i publikacje naukowe, poświęcone w dużej części problematyce polonijnej. Tytuł rozdziału jej autorstwa Imigracja polska w Rio Grande do Sul (Imigração polonesa no Rio Grande do Sul), zawarty jest na stronicach 106-143 recenzowanej książki. Jest to podobnie jak w przypadku poprzedniego rozdziału, monografia imigracji i osadnictwa Polaków w największym stanie południowym, w którym losy Polaków splatały się z losami imigrantów z innych krajów europejskich, głównie przybyszów z ziem niemieckich i włoskich.

Autor fotografii zawartych w ostatniej części książki i części zamieszczonych w całej pracy, jest także mieszkańcem Rio Grande do Sul. Jest znanym nie tylko w stanie i Brazylii fotografikiem, jego prace wystawiane były także w Europie. Wybór, układ fotografii ma sens nie tylko poznawczy, ale i artystyczny. Jak stwierdziłem na wstępie recenzji, kompozycja całości, dobór fotogramów, ich znaczenie, wartość, obejmująca także – oprócz osobistych doświadczeń autora związanych z wielokulturowości Rio Grande do Sul – emocje, nastroje, kulturowe klimaty, semantyczne krajobrazy i przestrzenie, nadaje książce nie tylko barw, ale i dodatkowej, multimedialnej niemal mocy komunikacyjnej. Cała książka staje się nie tylko łatwiejsza w odbiorze, ale ukazuje to, co nie może być wyrażone w tekście, koloryt lokalnych skupisk polonijnych w Brazylii.

Książka zawiera spory ładunek nie tylko systematycznej, naukowej refleksji, ale także osobistych doświadczeń autorów, reprezentujących pokolenie wnuków imigrantów polskich. Polonia widziana i opisana oczami Brazylijczyków polskiego pochodzenia staje się bliższa polskiemu czytelnikowi, mniej egzotyczna, bardziej realna i żywa.

O recenzowanej książce można powiedzieć i napisać jeszcze wiele pozytywnych i ciepłych słów oraz opinii. Myślę, że wielu czytelników sięgnie po nią, jeżeli tylko pojawi się w księgarniach. Przyciąga bowiem wzrok nie tylko ze względu na piękną, bogatą szatę graficzną, ale także przystępność tekstu. Co więcej, sięgną po nią także czytelnicy w Brazylii, gdyż posiada dwie wersje językowe, polska i portugalską.

Obowiązkiem recenzenta jest wytknięcie braków merytorycznych i wad edycyjnych książki. W tym przypadku lektura treści dzieła jest przyjemnością, inspiracją do dalszej refleksji. Książka została nie tylko bardzo dobrze zaprojektowana, ale także wykonana.

Pozostaje pytanie, czy będzie ona dostępna w większym nakładzie i szerszym obiegu księgarskim. Mam prawie pewność, że będzie w kategorii poloników hitem wydawniczym i winna znaleźć wielu nabywców, a jeszcze większe grono czytelników.