Polonika. Różnorodne polskie ślady w Brazylii

Zdzisław Malczewski TChr *

Pomimo upływu czasu i ukazaniu się tylu już opracowań książkowych zainteresowanie tematyką związaną z rzeczywistością brazylijskiej społeczności polonijnej nie słabnie. Wręcz przeciwnie. W ostatnich latach ileż przeprowadzono badań terenowych i kwerend w różnych archiwach kraju osiedlenia naszych rodaków. Dzięki zaangażowaniu, wielkiej pracy badawczej i pasji wielu osób w kraju, a także tutaj, w Brazylii: ludzi polskiego pochodzenia, jak też i wielu Brazylijczyków, została wydana pokaźna liczba prac poświęconych zagadnieniu imigracji polskiej w Brazylii. Nie miejsce tutaj na to, aby wymieniać publikacje książkowe, jakie zostały wydane po polsku i portugalsku, a poruszające różne aspekty związane z historią polskiej społeczności polonijnej w Brazylii.

Jednak spośród licznych – w obu naszych krajach - badaczy dziejów polskiej grupy etnicznej w Brazylii nikt nie podjął się pracy mającej na celu zebranie, usystematyzowanie i opracowanie różnorodnych trwałych polskich śladów. Wśród innych społeczności imigracyjnych w Brazylii, nie spotkałem opracowania prezentującego namacalne ślady konkretnej grupy etnicznej w tym kraju. Przyświeca mi zatem świadomość, że niniejsze dzieło, które oddaję polskiemu i brazylijskiemu Czytelnikowi jest pionierskim pod tym względem. Jest to przedsięwzięcie amatorskie, ale także i nowatorskie. W niniejszym opracowaniu wymieniam wiele polskich śladów, które weszły na stałe w historię i rzeczywistość społeczeństwa brazylijskiego, podobnie jak i sami potomkowie polskich imigrantów, niezatracający swojej charakterystyki etnicznej, niewypierający się swoich polskich korzeni (wręcz przeciwnie: często podkreślający z dumą swoje pochodzenie), a stanowiący już wśród obywateli Brazylii stały, nierozłączny element społeczny. Zatem polonika, jakie spotykamy w różnych regionach tego wielkiego kraju stają się, oprócz polskiego elementu ludzkiego, widocznym, stałym znakiem wkładu w wieloraki rozwój brazylijskiej ojczyzny.

Blisko trzydzieści lat temu stawiałem moje pierwsze kroki na gościnnej ziemi brazylijskiej. Rozpoczynałem moją przygodę misyjną i polonijną poprzez posługę duszpasterską w parafii Carlos Gomes, położonej w malowniczym zakątku górskim, w regionie Alto Uruguai, w stanie Rio Grande do Sul. Parafia należy do diecezji Erechim. W kościele parafialnym spotkałem kilka trwałych, artystycznych śladów świadczących o polskości tamtejszej wspólnoty wiernych. W tamtych latach miasto Erechim szczyciło się nowobudowaną katedrą pod wezwaniem św. Józefa. Artystyczny wystrój świątyni jest dziełem artysty Arystarcha Kaszkurewicza, polskiego imigranta. Właśnie we wspomnianej katedrze zetknąłem się po raz kolejny - w tamtym regionie - z polonikami. Otóż, w prezbiterium katedry, nad tabernakulum, artysta wkomponował w symbol IHS polskiego orła w koronie. Pod jednym z dzieł artysta pozostawił swój autograf. Tak, więc, w tamtych latach rozpoczęła się moja misyjna przygoda i pasja zbierania różnorodnych, polskich materialnych śladów w Brazylii.

Praktycznie przez całe moje brazylijskie życie dokonywałem ewidencji nazw związanych z Polską czy nazwiskami polsko-brzmiącymi. Podczas różnych moich podróży fotografowałem w sposób amatorski polskie ślady: pomniki, tablice, świątynie itp. Któregoś dnia, przeglądając te wszystkie moje amatorskie „zbiory”, postanowiłem je odpowiednio uporządkować. Uczyniłem to według przyjętego przeze mnie schematu. Poszczególne hasła ułożyłem według kolejności alfabetycznej w takim języku, w jakim są znane w Brazylii. Obok zamieściłem tłumaczenie hasła w odpowiednim języku. Dla większej przejrzystości zamieszczonych haseł, tekst w języku polskim podany jest w kolorze czarny, a tekst w języku portugalskim w kolorze niebieskim. Najpierw wyjaśnienie poszczególnych haseł i opis zamieszczonych zdjęć podaję w języku polskim. Z kolei umieszczone jest tłumaczenie tekstu na język portugalski. W ten sposób album ten jest dwujęzyczny. Zatem mogą korzystać z niego Czytelnicy polscy, jak też i brazylijscy zainteresowani tą tematyką.

Przyświeca mi przekonanie, że mogę się uważać za członka społeczności polonijnej, pełniąc od prawie 30 lat posługę duszpasterską. Jestem, więc „in”, a z drugiej strony jestem przybyszem z Polski, co pozwala mi na spojrzenie z pewnego dystansu tak istotnego dla badacza. Moja obecność w brazylijskim środowisku polonijnym nie jest obserwacją uczestniczącą, a aktywnym uczestnictwem w życiu tej społeczności, jako duszpasterza, publicysty, redaktora i wydawcy. Ta podwójna moja sytuacja stawia mnie w uprzywilejowanej roli. Będąc członkiem wspólnoty polonijnej posiadam duże ułatwienie w dotarciu do różnych kolonii, miejscowości, miasteczek i miast, gdzie żyją Brazylijczycy polskiego pochodzenia i rejestrować namacalne polskie ślady w tym kraju (nazwy dróg, ulic, szkół z polskimi nazwiskami, nekropola, pomniki, popiersia, obeliski, skanseny, tablice pamiątkowe, płaskorzeźby, itp.). Natomiast będąc przybyszem z Polski posiadam o wiele większą wrażliwość na polskie ślady w tym kraju, aniżeli Brazylijczycy czy osoby polskiego pochodzenia już obyte i przyzwyczajone z tymi trwałymi znakami.

Moim skromnym zdaniem niniejsza praca poszerzy nieco wiedzę na temat aktywności tutejszej Polonii. Pozwoli spojrzeć na inne jej oblicze, wyzwalając z utartych stereotypów. Ponadto wiele poloników prezentowanych w tym albumie dobitnie świadczy o przyjaźni brazylijsko-polskiej. Ufam, że ta praca, którą oddaję Czytelnikowi stanowić będzie nieocenione źródło wiedzy o licznych polonikach w tym kraju.

Powszechnie wiadomo, że emigracja polska do Brazylii w 95% składała się z chłopów[1] szukających tutaj: ziemi, chleba i wolności. Jerzy Mazurek w swojej obszernej pracy pisze: „chłopi polscy potrafili w większości zaaklimatyzować się w jakże niełatwych warunkach, dając świadectwo sił witalnych i niezwykłej pracowitości”[2]. To właśnie pracowitość pierwszej polskiej generacji imigracyjnej i kolejnych pokoleń pozostawiła trwałe ślady w tym gościnnym kraju. Niniejszym opracowaniem chciałbym skromnie przyczynić się do tego, aby bardziej obiektywnie spojrzano na społeczność polonijną w Brazylii. Aktualnie brazylijska Polonia zamieszkuje nie tylko w trzech południowych stanach (Paraná, Santa Catarina i Rio Grande do Sul), jak to niekiedy powtarza się - tu i tam - w wypowiedziach czy różnorodnych opracowaniach. Ponadto tutejsza aktualna wspólnota polonijna, już nie jest w przeważającej części społecznością rolniczą, jak to było w początkach życia imigracyjnego. W wyniku przeobrażeń pokoleniowych, następowało także przeobrażenie społeczne i zawodowe społeczności polonijnej. Niestety jeszcze często powtarza się archaiczne i utarte od lat stereotypy o zacofaniu Polonii i nieobecności jej przedstawicieli w wielorakim wymiarze życia Narodu brazylijskiego. Przeprowadzana powolna, wieloletnia, amatorska, ale dokładna kwerenda pozwala mi na wyciągnięcie wręcz odwrotnego wniosku od tego, o jakim wspomniałem powyżej. Jednym z przejawów przemieszczania się i różnorodnej obecności imigrantów polskich, ich potomków oraz wkładu w wieloraki rozwój Brazylii niech świadczą odszukane i skatalogowane przeze mnie namacalne polskie ślady. Wymieniam je w opracowaniu, które ukaże się w formie dwujęzycznego albumu. Jestem przekonany, że w wydaniu występuje wiele jeszcze luk i braków. Mam głęboką nadzieję, że kolejni badacza, zafascynowani dziejami polskiej imigracji w Brazylii, odkrywać będą inne jeszcze polskie ślady, które nieświadomie przeoczyłem, albo te do, których mnie się nie udało dotrzeć z racji odległości.

Długoletnia moja praca i zamierzenie, aby polskie ślady w Brazylii ujrzały światło dzienne, najprawdopodobniej stanie się w niedługim czasie rzeczywistością. Zrozumienie wobec potrzeby wydania i zainteresowanie się tą publikacją wyszło ze strony Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie.

Kurytyba, u progu 140 rocznicy przybycia pierwszej grupy polskich chłopów do Santa Catarina, w południowej Brazylii.