Czasopiśmiennictwo Polonii brazylijskiej.

[od „Gazety Polskiej w Brazylii” (1892-1939) do „Projeções” (1999 - )] *

Zdzisław Malczewski SChr

Nawet pobieżne spojrzenie na dzieje czasopiśmiennictwa polonijnego w Brazylii doprowadza nas do wniosku, że było ono w tym kraju przejawem wielkiego wysiłku imigracyjnej społeczności polskiej mającej na celu zachowanie własnej tożsamości narodowej, jak też było przejawem aktywności różnych jej organizacji.

Najpierw chciałbym wymienić znaczące tygodniki, których żywotność była nawet dosyć długa, jeśli chodzi o prasę wydawaną przez polską grupę etniczną w Brazylii.

ü Pierwszym pismem wydawanym w latach 1892-1941 w Kurytybie była „Gazeta Polska w Brazylii”. Pismo założył Karol Szulc, kupiec pochodzący z poznańskiego, który osiedlił się w Kurytybie. W 1893 r. wydawnictwo tygodnika przejęła spółka wydawnicza: Edmund Saporski, Antoni Bodziak, Aleksy Waberski, Jurgielewicz i księża Andrzej Dziadkowiec i Władysław Smołucha. W późniejszym czasie „Gazeta” przechodziła przez różne ręce. 1 kwietnia 1912 r. kupił „Gazetę” ks. Stanisław Trzebiatowski, werbista i wielki działacz Polonii kurytybskiej. Po przeszło 25 latach wydawania tygodnika przez polskich werbistów, przede wszystkim ks. Stanisława Trzebiatowskiego, „Gazeta Polska w Brazylii” przeszła w posiadanie Pawła Nikodema. Nowy właściciel „Gazety” pierwszy numer tygodnika wydał 11 sierpnia 1935 r. „Gazeta” publikowana była, aż do ukazania się dekretu prezydenta Getúlio Vargasa likwidującego pisma cudzoziemskie w Brazylii. Ostatni numer wydany w języku polskim ukazał się 30 sierpnia 1941 r., a w języku portugalskim 15 października 1941 r. (numer 43), jako „Gazeta Poloneza”. Nakład „Gazety Polskiej w Brazylii” osiągnął – w okresie szczytu - nakład 4 tysiące egzemplarzy.

ü Kolejne pismo ukazuje się w 1905 r. i nosi tytuł „Polak w Brazylii”. Wydawane jest jako tygodnik. Pierwszym redaktorem był Jan Hempel. Było to pismo postępowe i antyklerykalne. W latach 1913-1914 pismo publikowało dodatki: „Szkoła Ludowa” i „Escolaridade polonesa”. Po wyjeździe Kazimierza Warchałowskiego do Polski następuje upadek pisma „Polak w Brazylii”. Ostatni numer ukazał się 18 sierpnia 1920 r.

ü Spadek po piśmie „Polak w Brazylii” wykupiła grupa 11 akcjonariuszy. Zgromadzenie zakonne księży misjonarzy wincentynów w Kurytybie przejęło ten spadek i już 2 października 1920 r. został wydany pierwszy numer tygodnika pod nową nazwą „Lud”. Tygodnik od początku miał charakter konserwatywno-kościelny, zamieszczał także teksty o tematyce społecznej. Pierwszym redaktorem był ks. Józef Joachim Góral CM.

Z racji ukazania się zaostrzeń nacjonalizacyjnych za prezydenta Getúlio Vargasa, w latach 1940-1946 pismo zawiesiło swoją działalność. Po upadku dyktatury Getúlio Vargasa, 1 stycznia 1947 r. „Lud” wznowił swoją działalność. Zaczął ukazywać się także w nowej szacie graficznej.

W 1989 r. zmieniono nazwę „Lud” na „Nowy Lud”. Ukazywał się w nowej szacie graficznej i wydawany był przez w języku polskim i portugalskim. Wydawcami byli: ks. Jerzy Morkis CM, Miecislau Surek i Paulo Filipak. Niestety, ani nowa nazwa tygodnika, ani zabiegi o nową szatę graficzną nie przedłużyły żywotności tygodnikowi. W ostatnich miesiącach tygodnik ukazywał się bardzo nieregularnie. Ostatni numer wyszedł w październiku 1999 r.

ü Kolejnym czasopismem zasługującym na wspomnienie to „Polska Prawda w Brazylii”. Pismo ukazywało się w latach 1929-1941. Był to tygodnik katolicki wydawany w Kurytybie. Pismo publikowało równocześnie biuletyn Towarzystw polskich w Brazylii „Kultura”. Tygodnik przestał wychodzić z powodu prawa nacjonalizacyjnego.

Na łamach wymienionych wyżej tygodników pojawiały się różnego rodzaju polemiki. Według Jana Krawczyka walki toczono przede wszystkim o przewodnictwo nad polską kolonią. Polemiki były też przejawem różnorodności: myśli, prądów, zapatrywań, czy nurtów ideologicznych obecnych w polonijnym środowisku w Brazylii.

Wymienione powyżej cztery tygodniki wydawane były w Kurytybie.

Z kolei chciałbym wymienić ważniejsze czasopisma polonijne, jakie ukazywały się dzięki zaangażowaniu wybitnych przedstawicieli polskiej społeczności w tym kraju. Wspomniany już powyżej Jan Krawczyk (pisarz, publicysta polonijny) podaje, że w okresie obejmującym lata 1892-1966 wychodziło w Brazylii blisko sto różnego rodzaju czasopism polonijnych. Żywotność tych czasopism była różna.

W 1898 r. wychodził „Poranek” będący dodatkiem „Gazety Polskiej w Brazylii”. W latach 1897-1898 wydawany był „Kurier Parański”. Tygodnik był dziełem Gilherme Melińskiego cieszącego się wsparciem towarzystwa „Łączność i Zgoda”. W 1898 r. wydawany był „Djablik Parański”. W latach 1900-1901 wychodził bogato ilustrowany tygodnik „Prawda”. Kolejnym pismem był „Robotnik Parański” wydawany w latach 1902-1903 przez członków najstarszego Towarzystwa „Tadeusz Kościuszko”. Pojawia się na rynku polonijnym kolejne pismo satyryczne „Djablik”. Wydawane było tylko przez rok (1902 r.). Tego samego roku pojawił się kolejny tytuł: „Ścierka”. W 1905 r. w mieście Rio Grande, w stanie Rio Grande do Sul, wydany został tylko jeden numer „Naprzód”, jako organ Towarzystwa polskiego „Orzeł Biały”. W latach 1907-1908 w São Paulo wydawany był „Dzwon Polski”. Pismo propagowało imigrację polską do Brazylii pragnąc pozyskać siłę roboczą na plantacje kawy. W 1908 r. wychodził, także w São Paulo wydawany po portugalsku „Imigrante”. Pismo publikowało wiele wiadomości o Polsce. Ludwik Szczerbowski wydawał w latach 1908-1909 w Kurytybie pismo o charakterze popularnym i lewicującym „Naród”. Na krótko ukazało się w 1909 r. pismo „Życie”. Wydawane było przez Radosława Neymana i miało charakter antyreligijny. Z kolei w Ijuí, w Rio Grande do Sul, w latach 1909-1910 pod kierunkiem Adama Zgraji wychodził „Kolonista”. Było to pismo lokalne, z którym współpracował Stanisław Kłobukowski. „Kolonista” wydał po polsku „Historię Brazylii” przeznaczoną dla szkół polskich. W 1909 r. wydawany był w Kurytybie „Emigrant Polski w Paranie”. Szerzył propagandę na rzecz emigracji polskiej w Paranie. W 1911 r. wydawany był „Tygodnik Polski”. Wyszło zaledwie kilka numerów. Grupa działaczy Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) pod przewodnictwem dr Szymona Kossobudzkiego wydawała w latach 1912-1913 pismo „Niwa”. Redaktorem był Wojciech Szukiewicz. „Niwa” miała charakter postępowy i broniła niepodległości Polski. W latach 1913-1914 wychodzi w Kurytybie „Ogniwo” będące organem „Unii Robotników Polskich”. Z czasem redaktorzy przenieśli się do Ponta Grossa, gdzie przez krótki czas (od 15 października 1915 r. do 20 marca 1916 r.), jako „Polska Komisja Wojskowa w Ameryce Łacińskiej” wydawali „Ogniwo”, a później „Wiadomości Wojskowe”. Po raz kolejny w Ijuí – w latach 1914-1915 - zaczyna się ukazywać pismo „Kolonista Polski”. Redaktorem był ks. Antoni Cuber. „Ogniwo” wychodzące w Ponta Grossa w 1916 r. zamienia nazwę na „Pobudka” i pod tym tytułem ukazuje się do 24 sierpnia 1918 r. Pismo to było organem wszystkich organizacji polskich w Ameryce Południowej walczących o wolność Polski. Po raz kolejny „Pobudka” przechodzi metamorfozę. Pod koniec 1918 r. zmienia orientację i nazwę na „Świt”. W połowie 1921 r. redakcja przenosi się do Kurytyby. Pismo wychodzi do 11 listopada 1928 r. Z czasem podjęto wysiłek ponownego wydawania tego pisma. 13 maja 1935 r. wyszedł niestety tylko jeden numer. Pod koniec 1916 r. pojawił się kolejny tytuł. Było to pismo „Człowiek Leśny”. Wydano tylko cztery numery. Przypuszcza się, że pismo wydawane było przez Witolda Żongołłowicza w Mallet. W latach 1916-1917 wychodził w Guarani das Missões-RS „Tygodnik Związkowy”. 11 listopada 1918 r. ukazał się jeden numer w języku portugalskim „Polônia”, z okazji uzyskania przez Polskę niepodległości. W 1919 r. w Ponta Grossa ukazał „Sowizdrzał Parański”. Niestety wyszły tylko dwa numery. W latach 1921-1935 zgromadzenie księży misjonarzy wincentynów wydawało w Kurytybie miesięcznik noszący tytuł „Przyjaciel Rodziny”. Od grudnia 1921 r. do lipca 1922 ukazały się cztery numery satyrycznego pisma „Osa”. We wrześniu 1921 r. wyszedł w São Paulo tylko jeden numer „Proletariat Polski w Ameryce Południowej”. Było to wydanie dwujęzyczne. Nie uzyskał większego oddźwięku w społeczności polonijnej. W latach 1921–1922 administracja kolonizacji w Cruz Machado – PR wydawała pismo „O trabalho” mające na celu ułatwienie asymilacji cudzoziemców, szczególnie kolonistów, do nowej rzeczywistości. Artykuły były publikowane w kilku językach; także po polsku. W latach 1922-1923 grupa postępowych intelektualistów polskich w Kurytybie wydawała „Nasze Życie”. W 1922 r. dyrekcja centralna Towarzystwa wychowania fizycznego „Junak” w Brazylii publikowała w Kurytybie „Sportowiec Polski”. Czasopismo redagowali Bogdan Lepecki i Apoloniusz Zarychta. W latach 1923-1925 wychodziło – także w Kurytybie - czasopismo „Świat Parański”. Ukazało się 6 numerów tego pisma pod redakcją Józefa Stańczewskiego i Józefa Papugnée Gawłowskiego. Z kolei Stowarzyszenie Nauczycieli Szkół Polskich w Brazylii, w latach 1924-1935, wydawało „Nasza Szkoła”. Pismo ukazywało się każdego miesiąca i liczyło 32 strony. W tym samym okresie, jako dodatek „Naszej Szkoły” ukazywała się „Nasza Szkółka”. Było to pismo ilustrowane przeznaczone dla dzieci i młodzieży. Pod redakcją dr Szymona Kossobudzkiego ukazywało się w Kurytybie przez dwa lata (1925-1926) „Eco da Polônia”. Było to pismo dwujęzyczne: po portugalsku i hiszpańsku. Czasopismo wychodziło każdego miesiąca i omawiało sztukę, naukę, literaturę i historię Polski. Również przez dwa lata (1927-1929) Federacja Towarzystw Polskich w Rio Grande do Sul w Porto Alegre publikowało „Echo Polskie”. Również w Porto Alegre ukazywał się „Sportowiec”. Był to organ Towarzystwa „Sokół” i wychodził w latach 1929-1930. Z kolei (w latach 1929-1930) w São Paulo wychodził tygodnik „Kurier Polski”. W 1929 r. w Kurytybie wychodziło pismo satyryczne „Djablik Parański”. W latach 1931-1937 Towarzystwo Sportowe „Junak” w Kurytybie wydawało, po polsku i portugalsku, „Junak”. W 1931 r. ukazał się w São Paulo tygodnik „Ilustrowany Informator Polski w Brazylii”. W następnym roku następcą wspomnianego tygodnika były „Nowiny Ilustrowane”. Niestety ukazały się tylko 3 numery tego pisma. W 1932 r. pojawił się „Djablik Brazylijski”, jako dodatek do „Nowin Ilustrowanych”. W latach 1931-1934 Towarzystwo Sarmacja w Kurytybie wydawało pismo „Sarmata”. W Porto Alegre ukazywał się dwutygodnik (w latach 1930-1934) „Odrodzenie” przeznaczony dla wszystkich Polaków w Brazylii. W trzecim roku działalności „Odrodzenie” publikowało następujące dodatki: „Czyn Młodych”, „Promień”, „Ogniwo”, „Głos Nauczyciela”, Polonia w Rio Grande do Sul”, Związkowiec”, Rolnik”. W latach 1933-1935 wychodził w Kurytybie, najpierw jako dwumiesięcznik, a później miesięcznik „Nasza Praca”. Był to organ kilku stowarzyszeń: federacji Zawodowych Rolników Polskich w Brazylii, Federacji Nauczycieli Szkół Polskich w Brazylii, Towarzystwa „Junak” w Brazylii, Stowarzyszenia Studentów Sarmacja w Kurytybie. Wraz z tym pismem ukazywały się następujące dodatki: „”Rolnik”, „Oświatowiec”, „Nasza Szkoła”, „Sarmata i Junak”. Po upadku „Naszej Pracy” dodatki wychodziły wraz z „Gazetą Polską w Brazylii”. Przez dwa lata (1930-1932) w Porto Alegre wychodził dwutygodnik „Polska”. Pismo było następcą „Echa Polskiego”. W latach 1933-1938 Federacja Towarzystw Polskich „Kultura” w Brazylii wydawała każdego miesiąca czasopismo „Kultura”. Było ono pismem postępowym. W pierwszych dniach 1933 r. zaczął ukazywać się „Głos Parański”. Jednak 5 czerwca 1933 r. połączył się z „Gazetą Polską w Brazylii”. Przez dwa lata (1933-1934) Polski Kościół Narodowy wydawał w Ponta Grossa pismo „Siewca”. Ukazywało się nieregularnie. W 1935 r. duchowieństwo w São Paulo wydawało miesięcznik „Związek Polsko Katolicki”. Również tego samego roku Centralny Związek Polaków (CZP) w Brazylii wydawał w Kurytybie „Gazetę Szkolną w Brazylii”. W latach 1937-1938 kolegium polskie Henryka Sienkiewicza w Kurytybie publikowało pismo skierowane do młodzieży „Młody Parańczyk”. W późniejszym czasie pismo połączyło się z „Junakiem”. Kolejnym pismem satyrycznym wychodzącym w latach 1937-1938 w Kurytybie był „Picapau” (dzięcioł). Pismo „Rolnik”, wydawane w latach 1936-1937, było organem Federacji Rolników Polskich w Brazylii. Od października 1939 r. pismo to wychodziło jako dodatek „Prawdy Polskiej w Brazylii”. W latach 1937-1939 wychodził w Rio de Janeiro, jako tygodnik, biuletyn izby handlowej polsko-brazylijskiej (Boletim semanal da Câmara de Comércio Polono-Brasileira). Centralny Związek Polaków (CZP) w Brazylii wydawał w Kurytybie (1937-1938) „Biuletyn Informacyjno Instrukcyjny”.

Według ks. Jana Pitonia CM, wieloletniego rektora Polskiej Misji Katolickiej w Brazylii i zasłużonego badacza dziejów Polonii brazylijskiej, do 1937 r. wydawanych było: 19 tygodników polskich, 64 czasopism ukazujących się każdego miesiąca, 10 różnych biuletynów informacyjnych.

W 1938 r. wraz z ukazaniem się dekretu o nacjonalizacji wszystkie pisma wydawane w Brazylii w językach obcych zostały zamknięte. Z chwilą wybuchu drugiej wojny światowej został złagodzony dekret o nacjonalizacji. Rząd brazylijski pozwolił na publikację biuletynów po polsku, w których informowano o przebiegu wydarzeń wojennych, jak również organizowanej pomocy dla cierpiącej Polski.

Oto tytuły wydawanych biuletynów: „Sekcja prasowa Konsulatu RP w Kurytybie” (1940-1942), „Serwis prasowy Konsulatu Generalnego w Kurytybie” (1942-1945), „Po przeczytaniu, podaj dalej” (1942-1945) - również publikacja Konsulatu, „Biuletyn wydziału prasowego Poselstwa RP” (1940-1944), „Boletim Informativo das atividades do Comité Brasileiro de Socorro às Vítimas de Guerra na Polônia” (1939-1940) - wydawany w Porto Alegre, ”Boletim do Comité Central de Socorro às Vítimas de Guerra na Polônia” (1939-1945), „Boletim do Sub-Comité de Socorro às Vítimas de Guerra na Polônia” – filial do Paraná” (1939-1946), „Boletim do Comitê de socorro às vítimas de guerra na Polônia” (1939-1945) – wychodził w São Paulo co 4 miesiące, „Biuletyn Informacyjny – Polski Czerwony Krzyż” (1947-1948) – publikowany przez przedstawicielstwa Polski Ludowej w Rio de Janeiro i Kurytybie, „Biuletyn Informacyjny Demokratycznego Komitetu Obywatelskiego” (1944-1952) – redagowany w Kurytybie przez Jana Chorosnickiego, „Biuletyn Informacyjny Towarzystwa Polonia” (1944-1959) – publikowany nieregularnie w Rio de Janeiro, „Pensamento da Polônia Católica” (1944-1945) – pismo wychodziło jako dodatek czasopisma „A Ordem” w Rio de Janeiro. Redagowane na wysokim poziomie w j. portugalskim przez ks. prof. Pawła Siwka TJ i prof. Jerzego Zbrożka. „Fatos e figuras” (1944-1945) to kolejny dodatek wydawany w j. portugalskim na tematy polskie w Rio de Janeiro do czasopisma „Vida”.

Po zakończeniu drugiej wojny światowej następuje powolna demokratyzacja życia brazylijskiego. Czasopiśmiennictwo polskie powraca także do życia. Niestety aktywność już była o wiele mniejsza niż przed ukazaniem się dekretów nacjonalizacyjnych za prezydentury Getúlia Vargasa. Ilość czasopism polskich także wyraźnie się zmniejszyła.

Oto tytuły wydawanych biuletynów i czasopism z tego okresu: „Biuletyn Informacyjny” (1945-1948 i 1952) – wydawany w j. polskim w Rio de Janeiro pod auspicjami przedstawicielstwa Polski Ludowej; „Jednodniówka Unii Kulturalnej Polaków w Brazylii” (1947) – wychodziła w Rio de Janeiro; „Biuletyn Informacyjny Unii Kulturalnej Polaków w Brazylii” (1948-1954) – wydawany w Rio de Janeiro w j. polskim i portugalskim; „Siewca” (1948-1959) – pismo wychodziło w Kurytybie i posiadało charakter popularny, społeczny i postępowy. Było to pismo wydawane przez braci Wolańskich, niezależne od kolonii polskiej i miało na celu umocnienie przyjaźni brazylijsko-polskiej; „Kurier Polski” (1948-1950) – tygodnik wydawany w São Paulo o profilu popularnym i postępowym; „Przegląd Polski” (1960-1964) – również wychodzący w São Paulo i ukazujący się co dwa miesiące; „Skarpa” (1964-1966) – była to kontynuacja „Przeglądu Polskiego” z São Paulo. Pismo wychodziło co cztery miesiące i poświęcone było literaturze; „Polônia” (1950) – biuletyn wydawany w Porto Alegre przez Towarzystwo Polônia. Pismo było redagowane przez Jana Wójcika, broniło rządu polskiego w Londynie przeciwstawiając się Polsce Ludowej; „Ognisko” (1952) – biuletyn informacyjny młodzieży katolickiej Matki Boskiej Częstochowskiej w Kurytybie; „Wiadomości Polskie” (1956-1958) – wychodziły w Kurytybie. Właścicielem pisma był Marceli Ostrowski, a dyrektorem Tadeusz Ostrowski. Pismo posiadało charakter polityczny, popierane przez byłych kombatantów i popierające polski rząd londyński; „Być wiernym Rzeczypospolitej” (1956-1958) – pismo wydawane przez Komitet „Niepodległość” w Kurytybie i broniło legalności; „Pobudka” (1958) – biuletyn parafii Matki Boskiej Jasnogórskiej w Porto Alegre; „Zorza” (1961 - ?) – pismo kombatantów polskich w Kurytybie zrzeszonych w „Grompolk”; „Biuletyn Informacyjny Stowarzyszenia Polskich Kombatantów” (1968 - ?) – wydawany w Rio de Janeiro i ukazujący się nieregularnie; „Biuletyn Stowarzyszenia Lotników Polskich w Brazylii” (1968) – ukazały się tylko 3 numery; „Zew Jasnogórski” (1965 - ?) – miesięcznik wydawany przez młodzież Matki Boskiej Jasnogórskiej skupionej przy parafii św. Wincentego w Kurytybie; „Jopol informa” (1965 - ?) – pismo grupy folkloru polskiego „Jovem Polônia” w Porto Alegre; „Chrystusowiec wśród wychodźców” (1964-1965) – biuletyn wydawany w Camaquã przez zespół, któremu przewodniczył ks. Stefan Kucharski. Zamierzeniem wydawców było podtrzymanie łączności wśród chrystusowców pracujących wśród Polonii brazylijskiej; „Biuletyn Polski” (1967) – ukazał się tylko jeden numer. Wydany w Camaquã-RS; „Więź duszpasterska” (1968 - ?) – to „Biuletyn Polski”, który przyjął nowy tytuł i był wydawany przez Towarzystwo Chrystusowe w Camaquã mając stać się organem duchowieństwa polskiego pracującego w stanie Rio Grande do Sul; „Polônia” (1969 -?) – biuletyn informacyjny Towarzystwa Polonia w Porto Alegre. Wydawany w j. polskim i portugalskim; „O Moleque” (1966) – publikacja Towarzystwa „União Juventus” w Kurytybie. Nakład 5 tys. egzemplarzy i wydanie kolorowe; „Jornal da Sociedade União Juventus” (1969 -?) – biuletyn informacyjny w j. portugalskim Towarzystwa „União Juventus” w Kurytybie, nakład 4 tys. egzemplarzy; „Informacja prasowa” (1969 - ?) – biuletyn Towarzystwa „União Juventus” skierowany do prasy polskiej; „Ziarna i Kłosy” (1949 - ?) – biuletyn informacyjny kapelanii polskiej w São Paulo. Redaktorami byli polscy salezjanie prowadzący kapelanię: ks. dr Jan Kasprzak, ks. Antoni Łatka, ks. Stanisław Łobaza. Posiadał nakład 500 egzemplarzy i był drukowany w drukarni księży wincentynów w Kurytybie. Biuletyn ukazywał się każdego miesiąca i zamieszczał informacje katolickie, szczególnie o Polsce. W maju 1969 r. nastąpiła zmiana szaty graficznej, ograniczono się do 8 stron i drukowany był na powielaczu; „Supol informa” (1965-1966) – biuletyn informacyjny Rady Głównej Tysiąclecia Chrześcijaństwa w Polsce. Redakcją zajmował się prof. Franciszek Dranka. Wychodził w Kurytybie i publikował wiadomości o organizowanych uroczystościach związanych z milenium chrztu Polski. W sumie wyszło osiem numerów. Jeden z nich osiągnął nakład 10 tys. egzemplarzy. Biuletyn rozprowadzano bezpłatnie; „Dom Feliciano” (1946-1958) – wyszły dwa numery i poświęcone były tematyce związanej z życiem kolonistów. Pismo wydawane było w Dom Feliciano w stanie Rio Grande do Sul; „Szczerbiec” – biuletyn informacyjny Gromady Polskich Kombatantów (Grompolk) wydawany w Rio de Janeiro od 20 grudnia 1974 r. przez Kazimierza Sienkiewicza. Pismo ukazywało się prawie aż do końca życia redaktora (zmarł 6 września 2001 r.); „Biuletyn Polskiej Misji Katolickiej” (1979 - 1982) – miesięcznik wydawany w j. polskim przez rektora PMK Benedykta Grzymkowskiego TChr w Kurytybie. Niestety ze względu na wzrastające koszta wydania i galopujący wzrost brazylijskiej inflacji, wydawanie pisma zostało niestety wstrzymane. W latach 90. w Kurytybie Leonardo Tyska wydawał tygodnik „Sto lat”. Żywotność tego pisma nie była zbyt długa.

Prasa polonijna w Brazylii ukazująca się tak po polsku, jak też i po portugalsku wydawana była w następujących miastach: Ijuí, Kurytybie, Ponta Grossa, Porto Alegre, Rio de Janeiro, São Paulo.

Pisząc o czasopiśmiennictwie polonijnym w Brazylii nie można pominąć kalendarzy wydawanych w języku polskim. Publikacje te zawierają wiele cennych informacji o historii kolonizacji polskiej w tym kraju.

„Kalendarz Polski” (1898, 1900 i 1901) - wydawany przez Bernarda Feliksa Zdanowskiego w Porto Alegre; „Kolonista – Kalendarz Polski” (1910 i 1911) – publikacja Adama Zgraji, wydana jako dodatek do gazety „Kolonista” wychodzącej w Ijuí, w stanie Rio Grande do Sul; „Kalendarz Przyjaciel Rodziny Polskiej w Brazylii” (1914) – wydany jako dodatek do „Gazety Polskiej w Brazylii” w Kurytybie; „Kalendarz Katolicko-Polski” (1917-1940) – również dodatek „Gazety Polskiej w Brazylii”; „Kalendarz Polski w Brazylii” (1917-1920) – wydawnictwo księgarni polskiej Kazimierza Warchałowskiego w Kurytybie; „Kalendarz Polskich Demokratów” (1920) – dodatek gazety „Świt” ukazującej się w Ponta Grossa, w stanie Paraná; „Kalendarz Polski Przyjaciel Rodziny” (1922-1926) – dodatek gazety „Lud” wydawanej przez księży wincentynów w Kurytybie; „Kalendarz Lud” (1933-1940, 1949-1970) – również wydawany jako dodatek gazety „Lud”. Trzeba jeszcze nadmienić, że były wydawane: „Kalendarz Ilustrowany”, „Kalendarz Echo Polskie” Kalendarz Odrodzenie”. Niestety nie posiadamy dokładniejszych danych na temat tych publikacji.

Aktualnie wydawnictwo pism polonijnych jest raczej skromne. Wymieniam poniżej te, które są bardziej znane w całej Brazylii. Nie wymieniam biuletynów, jakie wydają organizacje polonijne: „Głos Polonii Paulistańskiej” (czasopismo wydawane przez Stowarzyszenie Edukacyjno-Kulturalne w São Paulo. Pierwszy numer ukazał się w kwietniu 2007 r. Wychodzi w języku polskim i portugalskim), „Kurier” (biuletyn informacyjny Zarządu Krajowego „Braspol”. Wydawany w Kurytybie od 1993 r. Odpowiedzialny: prezes inż. Rizio Wachowicz. Biuletyn ukazuje się nieregularnie), „Kurierek” (biuletyn informacyjny „Braspol” z RS. Wydawany regularnie (każdego miesiąca) od października 1997 r. Odpowiedzialny inż. André Hamerski z Nova Prata), „Polska w Brazylii” (gazeta potomków polskich wydawana od kwietnia 2007 r. w São Bento do Sul – SC w wersji polsko-portugalskiej. Ukazuje się dwa razy w miesiącu).

Z kolei pragnę odnotować wydawanie trzech czasopism wychodzących w różnych okresach i publikowanych w języku portugalskim. Pierwszym było czasopismo wychodzące w Rio de Janeiro, a kolejne dwa w Kurytybie. Wymieniam te pisma oddzielnie ze względu na wpływ, jaki wywierały – nie tylko - na społeczność polonijną w Brazylii.

· W Rio de Janeiro wydawany był miesięcznik „Brasil - Polônia”. Pierwszy numer tego miesięcznika ukazał się 15 sierpnia 1921 r. Pierwszym redaktorem został Leoncio Correia, jeden ze znanych poetów i intelektualistów brazylijskich. Nakład tego wydawnictwa w czasie od 15 VIII 1921 r. do 1 III 1923 r. wynosił 500 egzemplarzy. Charakterystyką tego pisma była propaganda Polski. Z czasem czasopismo stało się oficjalnym organem Towarzystwa Polsko-Brazylijskiego „Kościuszko” (założone 24 lipca 1929 r.) i osiągnęło nakład tysiąca egzemplarzy. Wydawnictwo posiadało charakter informacyjno-propagandowy spraw polskich. Ostatni numer czasopisma „Brasil - Polônia” ukazał się, jako potrójny za miesiące: listopad, grudzień 1937 i styczeń 1938 r.

Nie posiadamy informacji, które wskazywałyby na wznowienie tego czasopisma, jak również kontynuacji działalności Towarzystwa Polsko-Brazylijskiego „Kościuszko”. Z pewnością wybuch drugiej wojny światowej, a przez to zaangażowanie się dotychczasowych jego członków w pracach „Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce” zaabsorbowało ich na tyle, iż zaprzestali działalności w ramach tegoż Towarzystwa i wydawania czasopisma „Brasil – Polônia”.

· Z okazji 100-lecia imigracji polskiej do Parany wyszło w Kurytybie kilka numerów „Roczników wspólnoty brazylijsko-polskiej”. Była to ze strony społeczności polonijnej pierwsza publikacja w języku portugalskim poświęcona emigracji polskiej. Pierwszy numer ukazał się w 1970 r. Redagujący pismo we „Wprowadzeniu” do tego numeru pisali: „My, Brazylijczycy polskiego pochodzenia, członkowie społeczności brazylijsko-polskiej, świadomi ogromnego salda pozytywnego w kulturze brazylijskiej, chcemy uczcić tę wielką datę i stawiamy przed sobą jako cel podstawowy wydawanie „Anais da Comunidade Brasileiro-Polonesa”. (…) Chcemy posiać w języku krajowym, portugalskim to, co przeszłe pokolenia utrwaliły po polsku. Z okazji stulecia chcemy posiać nową wizję roli imigranta”. Wydawcą roczników była Rada Główna Obchodów Stulecia Imigracji Polskiej w Paranie. Wydawaniem „Anais” zajmowali się: Jan Krawczyk, Ruy Wachowicz, Paulo Nikodem, Mariano Hessel, Francisco Dranka, Mariano Kawka, Romão Wachowicz, Zdzisław Zawadzki. Redaktorami pisma byli: Francisco Dranka i Ruy Wachowicz. „Anais” były wydawane dzięki wysiłkowi finansowemu samych autorów, jak też wsparciu sponsorów. Ostatni numer „Anais”, jako 9, został wydany w 1984 r.

Zdaniem prof. Władysława Miodunki „Anais”: „ …były dowodem świadomego wystąpienia tych przedstawicieli Polonii brazylijskiej, którzy po raz pierwszy tak otwarcie i już jako Brazylijczycy mówili o historii i dorobku osadnictwa polskiego w Brazylii. Istotne jest to, że mówili o sobie w języku portugalskim, w języku mieszkańców kraju osiedlenia, pokazując problemy osadnictwa polskiego widziane oczyma imigrantów i ich potomków”. Prof. Ruy Christovam Wachowicz aktywnie zaangażowany w wydawaniu „Anais” stwierdził: „wydawanie pisma było wyrazem naszej miłości do Polski i do emigracji polskiej w Brazylii. Była to także chęć powiedzenia Brazylijczykom czegoś o naszej historii, bo jest ona bardzo bogata, może nawet bogatsza od historii innych narodów, ponieważ tworzyła się w sposób bolesny”.

Jestem głęboko przekonany, że pomimo upływu blisko 40 lat od ukazania się pierwszego numeru „Anais”, jeszcze przez długi okres czasopismo to pozostanie ważną lekturą i punktem odniesienia dla tych wszystkich, którzy są zainteresowani problematyką imigracji polskiej w Brazylii.

Niestety, tak jak większość czasopism Polonii brazylijskich, tak też i „Anais” zakończyły swoją aktywność z powodu braku zaplecza finansowego. Takie stwierdzenie osobiście usłyszałem wielokrotnie z ust prof. Ruya Ch. Wachowicza, jak też i prof. Mariana Kawki.

· Periodyk „Projekcje - czasopismo studiów polsko-brazylijskich” wydawany jest od 1999 r. przy współpracy Prowincji Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej z CESLA (Centrum Studiów Latynoamerykańskich) Uniwersytetu Warszawskiego. Ideę wydawania czasopisma wysunął prof. dr hab. Andrzej Dembicz – dyrektor CESLA, podczas jednego ze swoich naukowych pobytów w Kurytybie. Realizacją tej wspaniałej i fascynującej myśli zajął się autor niniejszej prezentacji.

9 sierpnia 1999 r. - z inicjatywy Zarządu Krajowego „Braspol”, w siedzibie tegoż ruchu polonijnego w Kurytybie - odbyła się promocja „Projeções”. Uroczystość promocyjna stała się szczególną okazją do spotkania przedstawicieli intelektualistów brazylijskich, polonijnych i polskich zainteresowanych szeroką problematyką polskiej obecności w Brazylii i pogłębianiem kontaktów pomiędzy naszymi krajami.

Wydawcami czasopisma są: Prowincja Towarzystwa Chrystusowego w Ameryce Południowej, CESLA Uniwersytetu Warszawskiego oraz „Braspol”. Wokół idei wydawania czasopisma – skierowanego do intelektualistów brazylijskich, polonijnych, a także brazylijskich ośrodków akademickich – udało się zebrać reprezentacyjną grupę intelektualistów wywodzących się ze środowiska Brazylii, Polski, jak również reprezentujących Polonię brazylijską. Komitet Honorowy czasopisma zaszczycili: rektor Uniwersytetu Warszawskiego – prof. dr hab. Włodzimierz Siwiński, gubernator stanu Paraná – inż. arch. Jaime Lerner oraz prezes krajowego zarządu „Braspol” – inż. Rizio Wachowicz. Natomiast w skład Rady Wydawniczej wchodzą przedstawiciele inteligencji: brazylijskiej, polonijnej, a także z Polski.

Cała praca związana z poszukiwaniem autorów i materiałów do publikacji, składem czasopisma, poszukiwaniem środków finansowych spoczywa na barkach autora niniejszej prezentacji.

Pismo wydawane jest w języku portugalski, jednak dla przybliżenia polskiemu czytelnikowi tematyki prezentowanych publikacji po każdym artykule zamieszczane jest streszczenie w języku polskim.

Schemat czasopisma przedstawia się następująco: Wstęp (słowo redaktora), dział I: studia i projekty, dział II: refleksje, dział III: prezentacja postaci i instytucji, dział IV: recenzje wybranych książek, dział V: opis wydarzeń, uroczystości i diariusz polonijny.

Obecny rok (2008) jest już dziesiątym rokiem wydawniczym czasopisma „Projeções”. Ostatni wolumin czasopisma ukazał się w kwietniu br. pod numerem siedemnastym. Autorów publikujących swoje artykuły pozwolę sobie podzielić na trzy grupy: Brazylijczycy - 44 osoby, przedstawiciele Polonii brazylijskiej – 58 osób, intelektualiści z Polski – 45 osób. W sumie mamy 147 autorów wywodzących się z tych trzech środowisk. Jeśli zsumujemy wszystkie strony dotychczas wydanych woluminów to, otrzymamy pokaźna już sumę 2.974 stron czasopisma wychodzącego w formacie 23 cm x 15,5 cm.

Ciągłość publikacji czasopismo zawdzięcza poparciu finansowemu takich instytucji jak: Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”, Konsulatów RP w Kurytybie i Rio de Janeiro, Ambasady RP w Brasílii, CESLA UW, Itaipu – Binacional oraz kilku osób prywatnych. Czasopismo rozprowadzane jest bezpłatnie do wybranych bibliotek publicznych, a także wielu uczelni w Brazylii. Otrzymują nasze pismo intelektualiści brazylijscy zajmujący się problematyką migracji. Ponadto Ambasada i Konsulaty RP w tym kraju otrzymują odpowiednią ilość egzemplarzy do rozprowadzania w środowisku brazylijskim i polonijnym. Pismo dostarczane jest wielu liderom polonijnym na terenie Brazylii. Wiele egzemplarzy wysyłamy do CESLA UW, ważniejszych bibliotek naukowych w Polsce, jak osobom prywatnym sympatyzującym z Polonią brazylijską. W celu zapewnienia zabezpieczenia finansowego czasopisma w ostatnich trzech latach podejmowane były próby wprowadzenia prenumeraty wśród Polonii. Niestety rezultaty wśród odbierających czasopismo były znikome. W sumie pismo zaprenumerowało zaledwie 14 osób. Z dotychczasowego doświadczenia wydawania pisma mogę stwierdzić, że największym problemem, z jakim borykamy się przy redagowaniu czasopisma nie jest „zapewnienie właściwego koszyka redakcyjnego”, jak pisze prof. Andrzej Dembicz, ale - jak on też sam zauważa - są właśnie „trudności finansowe”.

Po blisko dziesięcioletniej fascynującej przygodzie redagowania „Projeções”, pragnę zaświadczyć, że założenia, jakie przyświecały przy powstawaniu tego pisma zostały osiągnięte. Polsko-brazylijsko-polonijny zespół osiągnął cel. Bowiem, jak zauważa prof. Andrzej Dembicz, „w miarę rozwoju czasopisma konsolidowało się wokół niego zainteresowane środowisko kurytybskie i parańskie, a następnie polonijno-brazylijskie i brazylijskie z innych stanów”.

Na zakończenie chciałbym wyrazić życzenie, aby ta konsolidacja nie została zniszczona, a ta wspaniała i fascynująca myśl prof. Andrzeja Dembicza, która stała się rzeczywistością trwająca już dziesiąty rok, w postaci wydawanego czasopisma, nie została zniszczona z powodu braku zapewnienia stałego zaplecza finansowego.

LITERATURA:

„Anais da Comunidade Brasileiro – Polonesa”, vol. 1-8, Curitiba 1970-1977 i 1984

„Anais da Comunidade Brasileiro-Polonesa – 25 lat później”. Wywiad z prof. drem Ruyem C.

Wachowiczem, jednym z założycieli i redaktorów „Anais”, przeprowadził Władysław T. Miodunka, w: „Przegląd Polonijny”, 4/1997, Kraków

Dembicz A., Filozofia poznawania Ameryki. Studium idei i koncepcji poznawania i interpretowania

Ameryki od czasów najdawniejszych po współczesne studia latynoamerykańskie, Warszawa 2006

Dembicz A., „Zainteresowanie i studia latynoamerykańskie w Polsce”, w: „Ameryka Łacińska,

2/2006, Warszawa

Emigracja polska w Brazylii. 100 lat osadnictwa, praca zbiorowa, Warszawa 1971

Kawka M., “Divulgação da Polônia e da cultura polonesa no Brasil através de publicações em

língua portuguesa”, w: „Projeções – revista de estudos polono brasileiros”, vol. 16,

2/2007, Curitiba

Malczewski Z., Obecność Polaków i Polonii w Rio de Janeiro, Lublin 1995

____________, W trosce nie tylko o rodaków. Misjonarze polscy w Brazylii, Curitiba 2001

____________, Polonii brazylijskiej obraz własny. Zapiski emigranta, Kurytyba 2007

Miodunka W., „Drogi awansu Polonii brazylijskiej” w: „Przegląd Polonijny”, 2/1998, Kraków

Obecność polska w Brazylii. Materiały z Sympozjum Brazylia – Polska, Kurytyba 1988, Warszawa

1996

Pitoń J., „Periódicos de língua polonesa no Brasil”, w: „Anais da Comunidade Brasileiro –

Polonesa”, vol. III, Curitiba 1971

Pitoń J., „Polska prasa w Brazylii w latach 1892-1970”, w: „Emigracja polska w Brazylii. 100 lat

osadnictwa, Warszawa 1971

“Projeções – revista de estudos polono-brasileiros”, vol 1-17, Curitiba 1999-2008

Wróbel H., „Brazylia, prasa od 1939”, w: “Encyklopedia Polskiej Emigracji i Polonii”, t. 1,

Toruń 2003

Zmagania polonijne w Brazylii, red. T. Dworecki SVD, Warszawa 1980, t. I.