Tadeusz Paleczny

PRZYPADEK BRAZYLIJSKI:

PROCES NARODOTWÓRCZY CZY ZJAWISKA LATYNOAMERYKANIZACJI?

Prof. dr hab. Tadeusz PALECZNY

Uniwersytet Jagielloński

Do cech specyficznych i wyjątkowych, odróżniających brazylijski proces narodotwórczy od innych, podobnych pluralistycznych społeczeństw o imigracyjnym, postkolonialnym rodowodzie zaliczyć należy znacznie zaawansowane zjawisko – zakończone niemal zanikiem tego wymiaru strukturalizacji – amalgamacji rasowej. O ile komponent zróżnicowania i pochodzenia rasowego utrzymuje się wciąż w nielicznych i raczej drugorzędnych wymiarach odrębności oraz tożsamości etnicznej, o tyle nie polega on na podtrzymywaniu bądź tworzeniu konfliktów i uprzedzeń, lecz na budowaniu złożonego systemu tożsamości kulturowej nowego narodu brazylijskiego.

Do najważniejszych, tworzących niepowtarzalną obywatelsko-narodową mozaikę grup i ludzi o różnorodnym pochodzeniu rasowo-etnicznym i narodowym cech społeczeństwa brazylijskiego zaliczyć można:

1. Nakładanie się na siebie i współwystępowanie różnych modeli pluralizmu: od monizmu narodowego i etnicznego, poprzez monizm bądź dwukulturowość (transkulturowość) hybrydalną, po pluralizm zewnętrzny i wewnętrzny, dominujący w coraz większym stopniu w kształtowaniu obecnego systemu tożsamości Brazylijczyków. Mechanizmy te nazwać określić można mianem „transkulturowości” (Levi-Strauss 1964, Paleczny 1999, Wade 1997)

W brazylijskim procesie narodotwórczym odgrywały i nadal pełnią swoją rolę – ze zmiennym i nierównym natężeniem – mechanizmy wszystkich modeli stosunków interkulturowych. Do najważniejszych mechanizmów należą moim zdaniem trzy wpływy:

A/ Mieszania się ras i powstawania kategorii i zbiorowości transgranicznych, mieszanych rasowo i etnicznie: Mulatów, Metysów, Kafuzos.

B/ Nakładania się na siebie świadomości etnicznej i rasowej, przy zaniku i redukcji wymiaru rasowego do etnicznego, określonego faktem pochodzenia plemiennego, etnicznego bądź narodowego. Rezultatem tego procesu jest stosunkowo wczesny zanik rasizmu i dyskryminacji, spowodowanej faktem odrębności rasowej.

C/ Współwystępowania podwójnej, podzielanej, symetrycznej tożsamości etniczno-narodowej: indiobrazylijskiej, afrobrazylijskiej, polono-brazylijskiej, ukraino-brazylijskiej czy italo-brazylijskiej. W rezultacie, dochodzi do częstych wciąż przypadków dwujęzyczności i dwukulturowości na poziomie lokalnych skupisk etnicznych. Dwukulturowość i podwójna, podzielana brazylijska tożsamość etniczno-narodowa utrzymuje się nie tylko w rejonach wiejskich, w interiorze, ale także w wielkich, metropolitarnych społecznościach „etników’ W Rio de Janeiro, São Paulo, Santos, Recife, czy Salvador.

2. Synkretyzm religijny, estetyczno-artystyczny oraz kultowo-obyczajowy. W brazylijskim procesie narodotwórczym doszło do wymieszania się i nałożenia elementów magii, wierzeń religijnych, motywów muzycznych, symboli plemiennych i narodowych, i innych elementów kulturowych, w rodzaju: tańców, potraw, stylów architektonicznych, wzorów dziedziczenia rodowego, stylów życia, i wielu innych.

3. Polimorfizm grup etniczno-rasowych oraz regionalnych wspólnot plemiennych, autochtonicznych i kulturowych. Różnorodność form organizacji grupowej wynika z rasowego, etnicznego i religijnego wielokulturowego dziedzictwa ludności Brazylii. Stąd np. w Rio de Janeiro sąsiadują ze sobą różnorodne w sensie składu rasowo-etnicznego skupiska lokalne favelas, zaliczane do najniższych kategorii klasowo-warstwowych, z enklawami wieżowców-apartamentowców, zarezerwowanymi dla niejednorodnej etnicznie, chociaż w większości identyfikacyjnie ”białej” klasy średniej. Gdzie indziej zaś, w interiorze stanu Rio Grande do Sul, współwystępują obok siebie lokalne skupiska plemienne Indian Guarani, wiejskie wspólnoty etniczne składające się np. z potomków polskich osadników, ze zbiorowościami gauchos, caboclos czy obozowiskami brazylijskich, pozbawionych poczucia odrębności etnicznej chłopów zrzeszonych w Ruchu Chłopów bez Ziemi.

4. „Glokalizm” tożsamości etnicznej i narodowej Brazylijczyków. Jest to syndrom postaw i tożsamości, stanowiący złożony, wielowymiarowy system tożsamości globalnej z różnymi rodzajami identyfikacji węższej, lokalnej, regionalnej, w wersjach przykładowo reprezentowanych przez członków dzielnicowych, miejskich „szkół samby” Flamengo czy Botafogo bądź gauchos w municypalnym okręgu Dom Feliciano w Rio Grande do Sul. Identyfikacja globalna, typu brazylijskiego, narodowego, ideologiczno-obywatelskiego, opiera się na różnych elementach wspólnego wszystkim odrębnym grupom lokalno-etnicznym i kulturowo-regionalnym poczucia identyfikacji z narodem brazylijskim, Elementami tej tożsamości jest z całą pewnością język, ale już nie w sposób oczywisty jednorodna religia. Dalej, symbolami jedności brazylijskiej widocznymi w tożsamości globalnej jest np. brazylijska reprezentacja piłkarska, ale w układach regionalno-lokalnych, osobę np. Pelego, jako bohatera narodowego, zajmuje gracz z miejscowej drużyny futbolowej.

Osobliwość brazylijskiego pluralizmu kulturowego sprowadza się do nakładania na siebie dwóch podstawowych rodzajów tożsamości kulturowej:

I. Szerokiej, globalnej, narodowej. Proces integracji narodowej przebiega w przyśpieszonym tempie, gdyż różnorodne pod względem pochodzenia rasowego oraz etnicznego, przemieszane ze sobą wspólnoty kulturowe poszukują szerszego, wspólnego dla wszystkich rodzaju identyfikacji. Młode w sensie jednorodności kulturowej społeczeństwo brazylijskie jest naturalnym i atrakcyjnym dla członków różnorodnych grup rasowych, etnicznych i wyznaniowych punktem doniesienia. Hybrydalne, niepowtarzalne w swej charakterystyce rasowo-etnicznej, skupiające już ponad połowę społeczeństwa grupy kulturowe, pilnie potrzebują szerszej zasady integracji, dla legitymizacji swojej odrębności. I znajdują ją w nowym typie tożsamości narodowej. Globalizacja tożsamości kulturowej Brazylijczyków nie wyrywa ich z ich macierzystego, węższego etnicznego i rasowego środowiska, nadaje jedynie ich grupowej identyfikacji bardziej uniwersalnego, akceptowanego przez wszystkich charakteru.

II. Wąskiej, ekskluzywnej, partykularnej. Ten wymiar identyfikacji Brazylijczyków zawiera się w różnorodności regionalnych i lokalnych wspólnot rasowych i etnicznych. Obok szerszych rodzajów mieszanych kategorii kulturowych w rodzaju Mulatów, Kafuzów, caboclo czy gaucho, występują bardzo liczne lokalne skupiska plemienne Indian, przybierające subkulturowe charakterystyki wspólnoty plemienno-rasowo-sąsiedzkie środowisk favelas, odrębnych religijnie i rasowo grup Afrobrazylijczyków, czy etnicznych lokalnych skupisk Brazylijczyków polskiego, ukraińskiego, włoskiego czy japońskiego pochodzenia.

Tożsamości te nakładają się i krzyżują ze sobą w toku złożonych procesów asymilacji narodowej, hybrydacji rasowej, synkretyzacji religijnej i amalgamacji etnicznej, prowadząc do utrwalania się nowego społeczeństwa wielokulturowego. Wielokulturowość ta spełnia wszystkie z podstawowych założeń teoretycznego modelu pluralizmu.

1. Społeczeństwo brazylijskie, pomimo wewnętrznych podziałów rasowych, etnicznych i religijnych, jest wewnętrznie spójne, kulturowo zintegrowane, rasowo i etnicznie przemieszane, religijnie tolerancyjne. Spójność społeczeństwa brazylijskiego nie jest tożsama z jednorodnością. Wręcz przeciwnie, spójność ta polega na krzyżowaniu się ze sobą kilku, stosunkowo mocno nawet rozbieżnych zasad hierarchizacji i strukturalizacji. Rasa pozostaje na poziomie społeczeństwa globalnego czynnikiem bardzo mało różnicującym, w zasadzie zanikającym. Zakres amalgamacji rasowej sprawia, że dominującymi kategoriami staje się ludność mieszana, przy wciąż jednak występującym lokalnie nierównym wartościowaniu poszczególnych komponentów własnej tożsamości. Występujące w Brazylii uprzedzenia i przejawy dyskryminacji rasowej są jednak zjawiskiem rzadkim i raczej stanowią przejaw nierówności społecznych, klasowo-warstwowych. Dalej, pomimo dużych, przybierających postać dychotomii na skalach zamożności, prestiżu czy władzy dysproporcji położenia Brazylijczyków, w kraju nie występują stałe, strukturalne napięcia, prowadzące do antagonizmów i konfliktów. Istnieją ruchy i ugrupowania kwestionujące istniejący porządek klasowo-warstwowy, ale ich aktywność nie ma w zasadzie nic wspólnego z przynależnością rasową czy etniczną. Jedną z najbardziej radykalnych form protestu jest aktywność społeczna Ruchu Chłopów bez Ziemi. Ruch ten stanowi wyraz rozwarstwienia społecznego, przybierającego pomiędzy skrajnymi kategoriami społecznymi: właścicielami wielkich obszarów ziemi i bezrolnych chłopów charakter konfliktu, rozwiązywanego jednak w zdecydowanej większości przypadków środkami legalnymi. W społeczeństwie brazylijskim występują niezadowolone ze swego położenia mniejszości, ale posiadają one charakter klasowo-warstwowy, społeczny, a nie kulturowy, rasowy czy etniczny. Mniejszości te nie burzą podstawowej zasady pluralizmu, polegającej na akceptacji przez większość Brazylijczyków praw do odrębności kulturowej. Inna rzecz, że zasada prymatu „dobra społecznego”, jest w Brazylii artykułowana ideologicznie i prawnie bardziej wyraziście, niż realizowana, ale od kilkudziesięciu już lat władze federalne nie prowadzą żadnej planowej polityki względem społeczności rasowych i etnicznych.

2. Społeczeństwo brazylijskie jest wielokulturowe, obejmuje wiele tożsamości o odrębnych jednorodnych i mieszanych charakterystykach rasowych, etnicznych i religijnych. Różnorodne rodzaje tożsamości kulturowych utrzymywane i rozwijane są bez żadnych politycznych czy prawnych barier, napotykając co najwyżej na przeszkody o charakterze społeczno-ekonomicznym. Członkowie różnorodnych grup kulturowych mają nierównomierny dostęp do wykształcenia, w nierównym stopniu uczestniczą w podziale dochodów i władzy, ale nienaruszona zostaje zasada swobodnego rozwoju każdej grupy rasowej, etnicznej i religijnej. W Brazylii istnieje równość kulturowa, wyrażająca się w fakcie utrzymywania różnorodnych społeczności, posiadających pełne prawa do własnej odrębności. Równość i spójność społeczna nie stoi w sprzeczności z różnorodnością kulturową.

3. Wielość tożsamości kulturowych, wyraża się w wielokulturowej mozaice rasowej, etnicznej i religijnej. Pluralizm kulturowy oznacza istnienie różnorodnych tradycji, stylów życia oraz historycznych tradycji grup ludzkich. Wielokulturowość brazylijska rozwija się w trzech wymiarach:

A/ Stratyfikacji kulturowej. W płaszczyźnie rasowej oznacza nierówność położenia na skalach bogactwa, wykształcenia, władzy i prestiżu. Nierówności te nie są jednak powszechne ani dominujące, przybierając postać regionalnej, klasowo-warstwowej gradacji pomiędzy ludnością czarną i biała w rejonach ich miejsc koncentracji. Skrajne, przeciwległe strony skali zajmują najbiedniejsi i najzamożniejsi, lecz dychotomia ta nie nakłada się w całości na kryterium podziałów rasowych. Stratyfikacja etniczna zastępuje gradację rasową w obrębie białej i mieszanej ludności Brazylii i staje się elementem pozytywnej dwukulturowości, dwujęzyczności, a nie negatywnej dyskryminacji i nierówności. Pluralizm religijny oznacza brak wyraźnej korelacji struktury etnicznej czy rasowej z podziałem na grupy wyznaniowe, chociaż niewątpliwie zależność taka ma miejsce.

B/ Regionalizacji kulturowej. Regionalizacja występuje w perspektywie społeczeństwa globalnego, w podziałach na „czarną północ” i białe południe”, makroregionalnych i regionalnych rejonach dominacji kultur gaucho czy caboclo, jak i w lokalnej, etnicznej, religijnej i rasowej mikroskali, w sektach religijnych, wspólnotach polonijnych w koloniach wiejskich w interiorze, favelach wielkomiejskich zasiedlanych przez ludność indiańską oraz afrobrazylijską o złożonych charakterystykach rasowych i etnicznych, w tym plemiennych.

C/ Zróżnicowaniu przestrzeni i społeczności kulturowych. Różne rodzaje węższych od brazylijskiej tożsamości narodowej lokują się poza granicami przestrzennymi, zarówno regionalnymi jak i lokalnymi. Występowanie kategorii mieszanych rasowo: Mulatów, Kafuzów czy Metysów jest rozpowszechnione w całej Brazylii, podobnie jak różne formy teologii wyzwolenia, ekskluzywizm etniczny Luzytańczyków, czy utrzymywanie więzi plemiennej ludów indiańskich.

Analiza natury społeczeństwa brazylijskiego z punktu widzenia zasad spójności, równości i wielości równorzędnych tożsamości kulturowych skłania do przyjęcia tezy, że mamy do czynienia ze złożonym, pluralistycznym społeczeństwem przybierającym formę narodu. Pojęcie „brazylijskiego narodu wielokulturowego” sprawia wrażenie paradoksu, zawierającej w sobie podstawową teoretyczną i praktyczną sprzeczność. Na gruncie znanych teorii funkcjonuje przekonanie, że naród musi być jednorodny kulturowo, wewnętrznie spójny rasowo i etnicznie. Tymczasem Brazylia dołącza do grupy tych krajów postkolonialnych i postimigracyjnych, które bardzo skutecznie rozwijają zasadę integracji narodowej na bazie pluralistycznych więzi pomiędzy różnorodnymi społecznościami rasowymi, etnicznymi i wyznaniowymi.

Brazylijczycy tworzą wysoce zintegrowaną grupę kulturową, która spełnia cechy narodu. Jest to grupa o zasadniczo tym samym typie integracji kulturowej, co naród portugalski czy polski. Różni się jednak również zasadniczo od jednorodnych kulturowo narodów europejskich, ze względu na swoją złożoną charakterystykę rasową i etniczną. Procesy integracji, w sensie wzrostu homogenizacji językowej, symbolicznej, ideologicznej, współwystępują z procesami pluralizacji tego społeczeństwa w wymiarze rasowym i religijnym. Niezależnie od wzrostu brazylijskiej tożsamości narodowej, postępują procesy „latynoamerykanizacji” Brazylijczyków, wyłaniania się nowego rodzaju szerszej identyfikacji cywilizacyjnej. Faktem jest zarazem, że w hiszpańskojęzycznej populacji Ameryki Łacińskiej procesy „latynoamerykanizacji” są bardziej zaawansowane na gruncie tradycji historycznej, identyfikacji językowej oraz amalgamacji rasowej.