RZECZYWISTOŚĆ WSPÓŁCZESNEJ LITERATURY POLONIJNEJ

W BRAZYLII

(Słowo wprowadzające na rozpoczęcie I Witryny Literatury Polonijnej w Brazylii)

Zdzisław MALCZEWSKI SChr

W ramach wprowadzenia

Nawet bardzo pobieżne spojrzenie na blisko 140-letnią historię społeczności polonijnej w Brazylii uświadomi nam jak różnorodne było bogactwo przejawów jej życia organizacyjnego. Największy rozkwit i wieloraka aktywność przypada na okres międzywojenny. Społeczność polonijna w tym okresie organizowała przeróżne spotkania o charakterze ogólnonarodowym. Spotkania, zebrania, kursy, szkolenia, kongresy odbywały się na przede wszystkim w Kurytybie. Miasto to nie tylko, że uchodziło za stolicę Polonii brazylijskiej, ale również posiadało wiele centralnych agend etnicznej wspólnoty polskiej w tym kraju. Wiodącą role w organizowaniu takich spotkań zajmował „Centralny Związek Polaków w Brazylii” (CZP).

Jak wiemy, w okresie nacjonalizacji za prezydenta Getúlio Vargasa działalność wszystkich stowarzyszeń i związków cudzoziemskich została zawieszona. Stowarzyszenia polskie, tak jak i innych grup narodowościowych zaczęły z wolna dostosowywać się do nowej rzeczywistości. Jednak działalność już nie była tak dynamiczna i żywotna, jak przed okresem nacjonalizacji.

Dopiero po ustanowieniu nowej konstytucji Brazylii - promulgowanej 5 października 1988 r. - organizacje polonijne zaczęły wykazywać coraz większą aktywność kulturalną. Dla przykładu podam kilka faktów: 11 listopada 1992 r. - dzięki zaangażowaniu pierwszej ambasador III Rzeczypospolitej Polskiej Katarzyny Skórzyńskiej oraz wielu przedstawicieli świata kultury i sztuki brazylijskiej oraz Polonii rioskiej - powstał Brazylijski Instytut Kultury Polskiej w Rio de Janeiro. 5 lutego 1996 r. w Kurytybie inaugurowano Centrum Kultury Polskiej. Trzeba też podkreślić, że duże znaczenie w promowaniu polskiej kultury odgrywa park polski Jana Pawła II w Kurytybie prowadzony od samego początku z tak dużym zaangażowaniem przez Danutę Lisicką de Abreu.

W ostatniej dekadzie, już w nowej rzeczywistości politycznej Polski, dyplomaci polscy zaczęli uczestniczyć, a także promować różne spotkania z przedstawicielami wspólnoty polonijnej w Brazylii. Warto w tym miejscu wymienić: spotkanie dyplomatów polskich z przedstawicielami duszpasterzy Polonii brazylijskiej w Domu Prowincjalnym chrystusowców w Kurytybie w dniu 10 maja 1997 r.; spotkanie liderów polonijnych z ambasadorem Bogusławem Zakrzewskim w dniu 26 października 1997 r. w Towarzystwie Rui Barbosy w Erechim ze stanu Rio Grande do Sul; spotkanie przedstawicieli duchowieństwa polskiego w Ambasadzie Polski w Brasilii w dniu 14 października 1998 r.; również w Ambasadzie Polski odbyło się 22 lutego 2001 r. spotkanie robocze korpusu konsularnego, w którym uczestniczyli przedstawiciele polskiego duchowieństwa.

Niech te kilka zdań wprowadzenia posłuży nam w tym celu, abyśmy lepiej uświadomili sobie nie tylko bogatą przeszłość naszej społeczności polonijnej, ale też zrozumieli ważność wydarzenia, w którym dzisiaj uczestniczymy.

Zebrani tutaj w Kurytybie, przybyliśmy z różnych regionów Brazylii, bierzemy dzisiaj udział w otwarciu zorganizowanej przez „Braspol” - kierowanej przez prezesa inż. Rizio Wachowicza, i Konsulat generalny Rzeczpospolitej Polskiej w Kurytybie, od niedawna kierowany przez Konsul Generalną panią Dorotę Joannę Barys. Uczestniczymy w pierwszej witrynie poświęconej literaturze polonijnej w Brazylii. Jest to pionierskie i niespotykane do tej pory wydarzenie w naszej grupie etnicznej. Organizatorzy zapraszając nas na to spotkanie wykazali swoiste wyczucie historycznej chwili i docenienie osób zajmujących się różnorodną działalnością pisarska.

W imieniu wszystkich uczestników tego historycznego wydarzenia, wyrażam wobec organizatorów, słowa uznania i podziękowania za podjęcie tej pionierskiej inicjatywy w historii brazylijskiej społeczności polonijnej. Po tylu latach przerwy - jedna z najbardziej aktywnych organizacji polonijnych w wymiarze ogólnokrajowym, jaką jest „Braspol” przy pomocy polskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego w Kurytybie - nawiązując do bogatej tradycji naszej etnii - organizuje to historyczne spotkanie Brazylijczyków, Polaków i osób polskiego pochodzenia poświęcone literaturze polonijnej. W przeszłości były organizowane różne spotkania - o czym wspomniałem na wstępie - ale tego typu spotkanie osób zajmujących się literaturą jest pierwszym tego rodzaju przedsięwzięciem.

Mam wielki zaszczyt powitać wszystkich przybyłych na to spotkanie z różnych stron tego tak gościnnego, pięknego i olbrzymiego kraju. Cieszymy się obecnością wśród nas przedstawicieli brazylijskich władz administracyjnych, Ekscelencji, pani Doroty Joanny Barys, Konsul Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej w Kurytybie oraz innych dostojnych Osobistości. W osobie Najczcigodniejszego ks. Tomasza Sielickiego, Przełożonego Generalnego Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej pozdrawiam wszystkich księży obecnych wśród nas.

Obecność Szanownych Państwa między nami jest dla nas tutaj zebranych wielkim zaszczytem i uhonorowaniem. W duchu tak charakterystycznej: brazylijskiej i polskiej gościnności, wszystkich tutaj obecnych bardzo serdecznie witam!

Spojrzenie na aktualną literaturę polonijną w Brazylii

W tej bardzo krótkiej prezentacji nie będę wymieniał specjalistycznej literatury będącej owocem żmudnej i jakże cennej dla brazylijskiej i zarazem światowej nauki pracy naukowców polskiego pochodzenia. W różnych dziedzinach tutejszej nauki spotykamy publikowane dzieła, a będące owocem badań naukowych Brazylijczyków o polskich korzeniach etnicznych. Byłoby bardzo wskazanym, aby w przyszłości, któryś z badaczy fascynujących dziejów polskiej imigracji i społeczności polonijnej w Brazylii dokonał skatalogowania wszystkich prac naukowych będących dziełem Brazylijczyków polskiego pochodzenia.

Aktualną literaturę polonijną postrzegam według - przyjętego przeze mnie - następującego schematu:

1. pozycje książkowe napisane w Brazylii i wydane w tym kraju, tak w języku polskim, jak i portugalskim,

2. książki napisane w Brazylii, a wydane po polsku w Polsce lub innym kraju,

3. tłumaczenia dzieł brazylijskich na język polski,

4. brazylijskie wydania polskich dzieł w tłumaczeniu na język portugalski.

Jeśli zaś chodzi o scharakteryzowanie aktualnej literatury polonijnej, to postrzegam ją w takich kategoriach twórczości jak: proza i poezja.

Spośród dzieł zaliczonych do prozy wyróżniam:

· piśmiennictwo pamiętnikarskie dotyczące osobistych przeżyć, własnej rodziny, czy też określonej społeczności,

· pozycje beletrystyczne,

· dzieła prezentujące historię imigracji polskiej w Brazylii. W tej kategorii piśmiennictwa polonijnego dostrzegam coraz więcej prac poświęconych polonijnym społecznościom lokalnym, a powstałym jako prace dyplomowe na wielu uczelniach Brazylii. W tej grupie należy również dostrzec wiele książek napisanych przez osoby polskiego pochodzenia, a które zajmują się historią naszej polskiej grupy etnicznej w sposób amatorski.

Kończąc, pragnę zauważyć, że od blisko dziesięciu lat w naszym polonijnym czasopiśmie studiów polsko-brazylijskich „Projeções”, wydawanym w języku portugalskim, w stałych działach takich jak: studia i projekty, refleksje, prezentacja sylwetek i instytucji, książki, kronika i wydarzenia, staramy się wychodzić naprzeciw naszym autorom brazylijskim, polskim i polonijnym publikując owoce ich wielorakiej twórczości.

Nie miejsce tutaj na wspominanie książek, które w ostatnich latach zostały napisane w Polsce przez badaczy naukowych, podróżników, a dotyczących Brazylii, historii polskiej imigracji w tym kraju, czy też współczesnej rzeczywistości wybranych polonijnych społeczności lokalnych.

Dziękuję bardzo za uwagę i życzę Państwu owocnego i ubogacającego w kontakty osobowe tego historycznego spotkania w ramach witryny literatury polonijnej!

Kurytyba, 1 grudnia 2007 r.